ThuisHandelHistorieUit de FrisoContact en toevoegingenFoto's WorkumVerhalenGeschiedenis
Gereformeerde kerk
Toer de Dolte
Joodse begraafplaats
Winkelweek 1921 Greate Pier
Het Stadhuis
Stedeke Workum
1000-jarg bestaan
Scholen door de jaren heen
Het Weeshuis
Huismerken Gertrudis kerk

 


Jan Pieter Dykstra

Huismerken in de St. Gertrudiskerk te Workum
 
Tot aan het eerste kwart van de 19e eeuw mocht er in de kerken worden begraven. Uit een oogpunt van hygiëne werd toen door de regering van koning Willem I een verbod tot lijkbezorging in kerken ingesteld, wellicht tot teleurstelling van vele toekomstige ‘rijke stinkerds’, zoals die categorie in de volksmond werd genoemd. Ook in Workum hebben tientallen inwoners ooit de financiële middelen gehad om in de St. Gertrudiskerk een laatste rustplaats te vinden. De hele kerk ligt ‘geplaveid’ met grafzerken van allerlei vorm en afmetingen. Het ‘kroonjuweel’ is gesitueerd in de nabijheid van het koor. Daar bevindt zich de rijk gebeeldhouwde zerk van het echtpaar Adius van Wissema en Barbara van Unckel. Eerstgenoemde is nog familie van Adje Lamberts, de man die tijdens de Beeldenstorm, ca. 1580, een grote rol speelde in de kerkelijke gemeente van Leeuwarden.
De vernielzucht die met de Franse Revolutie ook in ons land grote schade aan adellijke eigendommen en bezittingen toebracht, heeft in Workum geen navolging gevonden. Waar de grafstenen wel onder hebben geleden zijn de miljoenen voetstappen van de kerkgangers. Soms is de tekst compleet weggesleten. Maar op veel grafstenen zijn nog ‘nijsgjirrige’ tekens zichtbaar. Het gaat hier naar alle waarschijnlijkheid om zogenaamde huismerken. Deze merken dienden volgens sommige onderzoekers om eigendommen van elkaar te kunnen onderscheiden, of om aan te geven bij steenhouwers bijvoorbeeld, hoe groot de productie van zo’n ambachtsman was voor de bouw van een kerk, een adellijk huis en dergelijke. Timmerlieden zetten hun merk in spanten en balken die zij vervaardigden en konden op grond van die kenmerken hun loon uitbetaald krijgen. Ook werd het teken gebruikt om akten te ondertekenen. Tevens is het volgens onderzoekers mogelijk om aan de hand van de ‘vertakkingen’ aan zo’n huismerk familierelaties te ontlenen. De vader bijvoorbeeld had als huismerk een X in gebruik. De oudste zoon kon dan een horizontale streep toevoegen, bijvoorbeeld in het midden aan de rechterkant, diens oudste zoon kon daarop eventueel een verticale streep plaatsen, etcetera. Hoewel de adel in eerste instantie huismerken gebruikte, ging die categorie later over tot het ontwikkelen van wapenschilden, met alle mogelijke afbeeldingen. Het huismerk bleef echter nog lang bij ambachtslieden en boeren in bedrijf. Het brandmerken van vee, zoals wij dat uit cowboyfilms nog kennen, is ook niets anders dan het merken van eigendom. Elke ranch in het Wilde Westen had zijn eigen merk, zodat bij veediefstal het vee herkenbaar was. Maar daar vond het geboefte wel een variatie op.
In de St. Gertrudiskerk van Workum zijn bijna vijftig merken op grafzerken, etc., gevonden. In de westgevel (buitenkant) vindt men twee tekens die afkomstig zouden zijn van de metselaars die aan deze gevel gewerkt hebben Op het avondmaalszilver komt een huismerk voor op een drietal schotels die geschonken zijn door Hinne Hylckes en Antie Pitters. De hierbij afgebeelde tekens werden in de periode 2000 – 2004 verzameld. Soms was datering mogelijk omdat nog een jaartal leesbaar was. Vermoedelijk het oudste teken is te vinden op een rode zandstenen zerk, die in de noordbeuk is te vinden. Twee zerken in de noordbeuk, bijna tegen de noordelijke muur gesitueerd, zijn voorzien van respectievelijk vier en twee tekens. De twee tekens worden geflankeerd door de letters H A (bovenste teken) en het andere door de letters I I, het betreft hier de zerk van Hottie Anskes. Frappant is dat het laatstgenoemde teken ook op een ander zerk voorkomt.

ThuisHandelHistorieUit de FrisoContact en toevoegingenFoto's WorkumVerhalenGeschiedenis